Ομάδα Θεάτρου του Καταπιεσμένου Θεσσαλονίκης

Λίγα λόγια για το Θέατρο του Καταπιεσμένου

Στη Στοκχόλμη, την πρωτεύουσα της Σουηδίας έχει δημιουργηθεί μποτιλιάρισμα. Ο λόγος; Μία οικογένεια κάνει πικ-νικ στη μέση του δρόμου και προσκαλεί τους περαστικούς προσφέροντάς τους τσάι και μπισκότα. Σ’ ένα δρόμο της Ινδίας έχει μαζευτεί κόσμος γύρω από μία ομάδα ηθοποιών που δείχνει μία καθημερινή σκηνή καταπίεσης. Σ’ ένα φεστιβάλ θεάτρου στο Παρίσι ένα γκρουπ ατόμων εξερευνά την ιεραρχία της οικογένειας χτίζοντας εικόνες με τα σώματά τους. Στις Φιλιππίνες, την Ανγκόλα, τη Μοζαμβίκη, το Σάο Πάολο, τη Νεμπράσκα, την Παλαιστίνη, τη Σενεγάλη, το Λονδίνο, την Αθήνα ομάδες Θεάτρου του Καταπιεσμένου δίνουν παραστάσεις στο δρόμο, σε σχολεία, σε φυλακές, σε συνέδρια. Τι είναι το Θέατρο του Καταπιεσμένου, πώς ξεκίνησε, πώς λειτουργεί, σε τι εξυπηρετεί και γιατί αξίζει — αν αξίζει — να συνεχιστεί;

Δεν μπορούμε να μιλάμε για Θέατρο του Καταπιεσμένου χωρίς να αναφερθούμε στον δημιουργό του, το σκηνοθέτη και θεωρητικό του θεάτρου, Αουγκούστο Μποάλ (1931-2009). Γεννημένος στη Βραζιλία, ο Μποάλ αποφοίτησε ως Χημικός Μηχανικός κι έπειτα ολοκλήρωσε θεατρικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Κολούμπια. Επέστρεψε στη χώρα καταγωγής του και εργάστηκε στο θέατρο Αρένα του Σάο Πάολο για πολλά χρόνια. Εφαρμόζοντας τις τεχνικές του Στανισλάφσκι, άλλαξε με τους συνεργάτες του το τοπίο του βραζιλιάνικου θεάτρου, το οποίο μέχρι τότε ήταν απλώς μία αντιγραφή του Ιταλικού θεάτρου. Στη συνέχεια το δικτατορικό καθεστώς της Βραζιλίας διέκοψε τη δημιουργική προσπάθεια του θεάτρου Αρένα. Τα έργα περνούσαν από αυστηρή λογοκρισία, δύο συνεργάτες του Μποάλ δολοφονήθηκαν από το στρατό και ο ίδιος διώχθηκε κι εξορίστηκε από τη χώρα για δεκαπέντε χρόνια. Παρά τα εμπόδια όμως ο Μποάλ συνέχισε να δουλεύει με θεατρικές ομάδες και κατάφερε να αναπτύξει ένα πλήθος τεχνικών οι οποίες συνοψίζονται με τον όρο “Θέατρο του Καταπιεσμένου”.

Το συγκεκριμένο θεατρικό σύστημα έχει τις ρίζες του στο παιδαγωγικό μοντέλο, Η Παιδαγωγική του Καταπιεσμένου”, που ανέπτυξε o βραζιλιάνος παιδαγωγός Πάουλο Φρέιρε (1921 – 1997), ένας από τους πρωτοπόρους του κριτικού παιδαγωγικού κινήματος. Όπως στην “Παιδαγωγική του Καταπιεσμένου” έτσι και στο σύστημα του Boal δεν έχει θέση ο παθητικός θεατής. Το “Θέατρο του Καταπιεσμένου” προσφέρει σε όλους τα αισθητικά μέσα για να αναλύσουν το παρελθόν τους, να συνειδητοποιήσουν πού βρίσκονται στο παρόν, και να εφεύρουν το μέλλον, χωρίς να περιμένουν απλά να έρθει. Έτσι, η θεατρική πρακτική μετατρέπεται σε αποτελεσματικό εργαλείο για την κατανόηση κοινωνικών και προσωπικών προβλημάτων, καθώς και για την αναζήτηση λύσεων.

Οι δραματικές τεχνικές του Θεάτρου του Καταπιεσμένου αναπαριστώνται στο “Δέντρο του Θεάτρου του Καταπιεσμένου”. Στο σχήμα αυτό απεικονίζεται ένα δέντρο το οποίο έχει τις ρίζες του στην ηθική και την αλληλεγγύη και ο κορμός του αποτελείται από τις βασικές τεχνικές του ΘτΚ, δηλαδή το Θέατρο Εικόνας, το Θέατρο Φόρουμ και Άμεσες Δράσεις. Το Δέντρο απλώνει τα κλαδιά του στις τεχνικές Θέατρο Εφημερίδα, Νομοθετικό Θέατρο, Αόρατο Θέατρο, και Ουράνιο Τόξο των Επιθυμιών.

tree

Η βάση του ΘτΚ, ο κορμός του δέντρου, είναι το Θέατρο Φόρουμ ή Θέατρο Αγορά, το διαδραστικό, κοινωνικό- πολιτικό θέατρο. Τι καταλαβαίνει κανείς όταν ακούει Θέατρο Φόρουμ; Η πρώτη πληροφορία είναι ότι πρόκειται για μία θεατρική παράσταση, ή ένα δρώμενο που χρησιμοποιεί θεατρικές τεχνικές. Ο δεύτερος όρος, «φόρουμ», αναφέρεται στη συζήτηση που ακολουθεί μετά την παράσταση. Μόνο που η συζήτηση εδώ δεν γίνεται από την ασφαλή θέση της καρέκλας του θεατή, αλλά με δράση επάνω στη σκηνή. Γιατί η καινοτομία της τεχνικής αυτής, η δύναμη να προκαλέσει κάποια προσωπική αλλαγή, βρίσκεται στη διαδραστικότητα. Ο Μποάλ δεν θέλει τους θεατές στις παραστάσεις του νωθρούς. Αντίθετα με το συμβατικό, κλασσικό, ιεραποστολικό θέατρο, όπου το κοινό παθητικά διδάσκεται μία σωστή συμπεριφορά, στο Θέατρο Φόρουμ ο κόσμος που παρακολουθεί μπορεί να συμμετέχει ενεργά και να προτείνει εναλλακτικούς τρόπους δράσης. Ας δούμε αναλυτικότερα τι συμβαίνει σε μία παράσταση Θεάτρου Φόρουμ.

Οι βασικοί συντελεστές μιας παράστασης είναι οι ηθοποιοί, ο τζόκερ και οι θεατές-ηθοποιοί. Συνήθως η παράσταση ξεκινάει με τον Joker ή Εμψυχωτή ή Curinga στα βραζιλιάνικα. Αυτός είναι ο διαμεσολαβητής ανάμεσα στην ομάδα των ηθοποιών και των θεατών. Για δέκα ή δεκαπέντε λεπτά ο τζόκερ εξηγεί σύντομα τι είναι το ΘτΚ και καθορίζει του κανόνες για το θέαμα που θα ακολουθήσει. Στη συνέχεια  προτείνει ορισμένες ασκήσεις και παιχνίδια για το ζέσταμα των συμμετεχόντων. Έπειτα, η ομάδα των ηθοποιών (επαγγελματίες ή ερασιτέχνες, δεν έχει σημασία) έχει ετοιμάσει και παρουσιάζει μία σύντομη ιστορία καταπίεσης η οποία δεν βρίσκει διέξοδο. Η ιστορία αυτή προέρχεται από κοινές εμπειρίες τους και θίγει ζητήματα που τους ενδιαφέρουν άμεσα. Μία σκηνή καταπίεσης θα μπορούσε να έχει θέμα τη θέση της γυναίκας, τη ρατσιστική συμπεριφορά εις βάρος των αλλοδαπών, την εκμετάλλευση ενός εργαζομένου κλπ. Αφού παρουσιαστεί η ιστορία, το λόγο παίρνει ξανά ο τζόκερ. Κρατώντας πάντοτε αμέριστη στάση ο τζόκερ εκμαιεύει πληροφορίες ρωτώντας του θεατές για όσα είδαν να συμβαίνουν στη σκηνή. Αναγνώρισαν κάποια σκηνή καταπίεσης; Ποιος ήταν ο καταπιεστής και ποιος ο καταπιεσμένος; Τι έγινε κατά τη γνώμη τους και δεν κατάφερε ο καταπιεσμένος να μεταβεί από την καταπίεση σε μία ιδανική κατάσταση; Στη συνέχεια τους ενημερώνει ότι θα ξαναπαιχτεί η ιστορία και όποιος θέλει μπορεί να φωνάξει “Στοπ!” στο σημείο όπου θεωρεί πως μπορεί να αποτραπεί η καταπίεση και να ανέβει επάνω στη σκηνή και να αντικαταστήσει τον καταπιεσμένο. Η ιστορία παίζεται ξανά και ξανά, και οι θεατές προτείνουν διαφορετικές εναλλακτικές δράσεις. Επειδή οι θεατές μετατρέπονται σε ηθοποιούς, ο Μποάλ τους ονομάζει “espet-atores”, spect-actors, δηλαδή θεατές-ηθοποιούς ή δρώντες θεατές. Ακόμη κι εκείνος ο θεατής που παραμένει σιωπηλός και δεν παρεμβαίνει, αποφασίζει να μην πει τίποτα: “ήδη αυτό είναι μία δράση”, λέει ο Μποάλ.

Τι καταφέρνει λοιπόν το Θέατρο του Καταπιεσμένου; Ενεργεί υπέρ των ανά τον κόσμο καταπιεσμένων με σκοπό όχι να τους καταστήσει καταπιεστές, αλλά να τους ενδυναμώσει. Το Θέατρο Φόρουμ πρωταρχικά επειχειρεί να αποκαταστήσει το διάλογο μεταξύ καταπιετών- καταπιεσμένων. Θέτει τα σωστά ερωτήματα τη σωστή στιγμή ακόμη κι αν δεν έχει απαντήσεις. Δεν επιδιώκει την εύρεση μίας και μοναδικής λύσης, αλλά την πολυφωνία και τη σύνθεση απόψεων. Ο θεατής-ηθοποιός ενδυναμώνεται, εκπαιδεύεται στη δράση ενάντια στις καταπιέσεις, κάνει πρόβα της ζωής του στη σκηνή κι διερευνά εναλλακτικούς τρόπους συμπεριφοράς κάτω από την ασφάλεια που του προσφέρει το θέατρο. Αν μπορέσει να αποτινάξει την καταπίεση στο θέατρο, ίσως μπορέσει να το καταφέρει και στην πραγματική του ζωή. Το θέατρο, άλλωστε σύμφωνα με τον Μποάλ, είναι ένα εργαλείο που μπορεί να αλλάξει την κοινωνία. Με το ΘτΚ ονειρευόταν την ουτοπία: την ελευθερία όλων των καταπιεσμένων. «Αυτό», λέει «δεν θα συμβεί ποτέ. Το ξέρω. Ο ρόλος της ουτοπίας δεν είναι να γίνεται πραγματικότητα, αλλά να μας παρακινεί να προσπαθούμε περισσότερο και να προχωράμε ολοένα και μακρύτερα. Το να μπορείς να ονειρεύεσαι είναι από μόνο του ένα όνειρο που βγαίνει αληθινό!»

Βιβλιογραφικές αναφορές

Boal, Augusto (1979): Theatre of the Oppressed. London: Pluto.

Boal, Augusto (2013): Θεατρικά Παιχνίδια για Ηθοποιούς και για Μη Ηθοποιούς. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Σοφία.

Advertisements

Information

This entry was posted on 27 Μαΐου 2015 by in Σχετικά με μας and tagged , .

Πλοήγηση